Tại Sâu Sắc 2026, PGS.TS. Trương Quang Lâm, Giảng viên cao cấp Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQGHN, mang đến một góc nhìn mới về sức bền tâm lý: muốn xây dựng một tổ chức vững vàng, trước hết phải nhìn vào sức khỏe tâm lý và trải nghiệm của từng con người bên trong tổ chức.
Với chủ đề “Sức bền tâm lý của tổ chức - Từ sức mạnh cá nhân đến sức mạnh tập thể”, phần chia sẻ mở đầu bằng một câu hỏi tưởng như nghịch lý: công nghệ phát triển, kinh tế phát triển, đời sống được nâng cao, vậy con người có thực sự hạnh phúc hơn? Thầy Lâm không đưa ra một kết luận tuyệt đối rằng các vấn đề tâm lý đang tăng hay giảm, nhưng cho rằng chúng vẫn xuất hiện mỗi ngày và con người ngày càng cần được hỗ trợ.
Theo thầy, dưới góc độ tâm lý học, mỗi cá nhân đều có động lực hoàn thiện và khẳng định bản thân. Nhưng quá trình đó không thể diễn ra một cách tách biệt. Con người chỉ có thể phát triển trong các mối quan hệ và môi trường liên cá nhân. Bởi vậy, phía sau một cá nhân giỏi giang luôn có một nền tảng, một tập thể, một tổ chức tạo điều kiện để họ thể hiện năng lực.
Nhưng cũng chính tại đây xuất hiện một nghịch lý: tổ chức có thể là nơi giúp con người phát triển, nhưng cũng có thể trở thành nơi khiến con người bị bào mòn.
Điều gì đang bào mòn con người trong tổ chức?
Từ câu hỏi diễn giả Trương Quang Lâm dành cho khán giả dưới hội trường, nhiều nguyên nhân được đưa ra: ham muốn quá nhiều, kỳ vọng của người khác, lên tiếng nhưng không được phản hồi hay hỗ trợ. Thầy Lâm tiếp tục mở rộng thành những nguồn gây bào mòn phổ biến được trình bày trong slide: áp lực công việc kéo dài, thay đổi liên tục, xung đột, thất bại, mất động lực, sự thiếu công bằng và không được ghi nhận.
Đáng chú ý, áp lực không chỉ đến từ công việc. Với người trưởng thành, việc phải cùng lúc “ổn” ở nhiều vai trò - công việc, gia đình, con cái và các trách nhiệm khác - đã tiêu tốn rất nhiều năng lượng. Khi không tìm lại được sự cân bằng, trạng thái căng thẳng và kiệt sức có thể xuất hiện bất cứ lúc nào.
Một nguồn bào mòn khác là sự thay đổi liên tục. Khi công nghệ, tổ chức, mục tiêu và cách thức làm việc đều thay đổi, con người phải liên tục thích nghi, trong khi chính họ cũng phải tự trả lời câu hỏi: mình đang theo đuổi điều gì - thành tích, tiền bạc, thành công, sự hưởng thụ hay sự bình an nội tâm?
Thầy cũng đặc biệt nhấn mạnh đến ý nghĩa của thất bại mà cá nhân trải qua. Thất bại không nhất thiết khiến con người suy sụp. Vấn đề nằm ở cách một cá nhân gắn thất bại với giá trị của chính mình. Khi thành tích trở thành thước đo giá trị bản thân, một lần thất bại rất dễ bị “nội hóa” thành suy nghĩ: “Tôi không còn giá trị nữa”. Trong khi đó, một thành công không thể định nghĩa toàn bộ một con người, thì một thất bại cũng không thể định nghĩa toàn bộ cuộc đời cũng như giá trị con người họ.
Khi “phải giỏi” trở thành điều kiện để được công nhận
Từ câu chuyện về thất bại, bài chia sẻ đi sâu hơn vào khái niệm “giá trị điều kiện” - những điều kiện mà cá nhân tin rằng mình phải đạt được để được yêu thương, trân trọng hay chấp nhận.
Nội dung của thầy đưa ra những ví dụ rất đời thường: các cá nhân ở những lứa tuổi khác nhau đang phải đối diện với việc phải học giỏi mới được cha mẹ yêu thương; phải ngoan mới được khen; phải hy sinh bản thân mới được yêu thương; phải luôn xuất sắc mới cảm thấy mình có giá trị...
Khi những điều kiện ấy ngày càng nhiều, con người có thể dần đánh mất khả năng được là chính mình. Và “được là chính mình” theo thầy không đồng nghĩa với việc muốn làm gì thì làm, mà là được sống và làm việc trong một mục tiêu có ý nghĩa, nơi cá nhân cảm thấy những gì mình đang làm có giá trị.
Thầy đặt câu hỏi với những người đang làm việc trong các tổ chức: liệu mỗi ngày bước vào văn phòng, chúng ta có cảm thấy mình thực sự được là mình hay không?
Bởi khi một người cảm thấy mình có giá trị, ngay cả một công việc khó khăn cũng có thể trở thành thử thách để vượt qua. Ngược lại, nếu công việc liên tục khiến họ cảm thấy mình không đủ tốt, không được ghi nhận hoặc không thuộc về nơi đó, sức ép tâm lý sẽ tích tụ theo thời gian.
Vấn đề đôi khi không nằm ở sự kiện, mà ở cách chúng ta phản ứng
Một nội dung quan trọng khác trong bài trình bày là cách con người đối diện với những sự kiện tiêu cực: một sự kiện tác động, cá nhân trải nghiệm điều tiêu cực, sau đó có thể đổ lỗi cho bên ngoài hoặc rơi vào tâm thế nạn nhân: “người ta tệ với tôi”, “tôi thất vọng”, “tôi không thể tin ai”.
Thầy Lâm cho rằng trong nhiều trường hợp, điều gây ra sự rối loạn không chỉ là bản thân vấn đề, mà còn là cách chúng ta phản ứng với vấn đề. Khi bên trong một người đã không ổn, cảm giác bất ổn có thể lan sang gia đình, đồng nghiệp, các mối quan hệ và khiến cả thế giới dường như đang chống lại mình.
Ở chiều ngược lại, khi một người xác định được ý nghĩa và mục tiêu của cuộc sống, họ sẽ có phương hướng để hành động. Slide cũng nhấn mạnh rằng khi cá nhân mất phương hướng trong việc xác định ý nghĩa tồn tại, họ có thể dễ rơi vào những hành vi có hại.
Sức bền tâm lý không phải là không bị tổn thương
Từ những câu chuyện trên, thầy Lâm dẫn tới khái niệm Resilience - sức bền tâm lý/sự phục hồi tâm lý.
Theo nội dung chia sẻ của thầy, sức bền tâm lý là quá trình giúp cá nhân thích nghi khi đối mặt với nghịch cảnh, chấn thương, bi kịch, mối đe dọa hoặc những nguồn gây căng thẳng đáng kể. Quan trọng hơn, sức bền không chỉ có nghĩa là “vượt qua” mà còn có thể mở ra sự phát triển sâu sắc hơn của mỗi cá nhân.
Thầy dùng hình ảnh một người lái xe trong cơn mưa để diễn giải rất dễ hiểu: mưa vẫn là mưa, thách thức vẫn là thách thức; điều quan trọng là người lái xe có đủ vững vàng để đi qua nó hay không.
Vì vậy, sức bền tâm lý không phải là một trạng thái “không bao giờ yếu đuối”. Nó là khả năng ổn định lại, thích nghi và tiếp tục tiến về phía trước sau những tác động của cuộc sống.
Một điểm đáng chú ý khác là cách nhìn về cảm xúc, thầy nhấn mạnh rằng mọi cảm xúc đều có ý nghĩa và giá trị; ngay cả những cảm xúc khó chịu như buồn, lo, giận hay sợ cũng có thể có chức năng thích nghi khi phù hợp với hoàn cảnh và là động lực thúc đẩy con người hoạt động và thay đổi tích cực hơn.
Tổ chức không phải nơi “chữa bệnh”, mà phải biết nhận diện và kết nối
Khi chuyển từ cá nhân sang tổ chức, thầy Lâm đưa ra một ranh giới rất rõ: tổ chức không có vai trò chẩn đoán hay điều trị.
Vai trò của tổ chức là tạo môi trường, nhận diện vấn đề, lắng nghe, hỗ trợ bước đầu và kết nối người lao động với những nguồn lực phù hợp.
Theo thầy, những dấu hiệu cần được chú ý gồm các thay đổi đáng kể và kéo dài về cảm xúc, hành vi, ngôn ngữ, các mối quan hệ, khả năng thích ứng hoặc khả năng đương đầu với những nhiệm vụ trong cuộc sống.
Nhưng nhận diện không đồng nghĩa với chẩn đoán. Đây là ranh giới mà tổ chức cần đặc biệt lưu ý: chỉ nên nhận diện những thay đổi đáng kể, kéo dài hoặc gây suy giảm chức năng để khuyến khích người lao động tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp.
Điều này cũng lý giải vì sao trong phần hỏi đáp, khi một khán giả kể về người bạn có biểu hiện trầm cảm và từng có ý nghĩ tự tử, thầy Lâm nhấn mạnh rằng trường hợp như vậy cần được đánh giá và hỗ trợ bởi các cơ sở chuyên môn, bác sĩ và chuyên gia sức khỏe tâm thần. Với người đồng hành, điều có thể làm là quan tâm, lắng nghe và tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn thay vì tự mình cố gắng giải quyết tất cả.
Không chỉ nhân viên cần được quan tâm, lãnh đạo cũng cần được chăm sóc
Một câu hỏi từ khán giả đặt ra một vấn đề rất đáng suy nghĩ: nếu lãnh đạo chính là người tạo áp lực cho nhân viên thì sao?
Thầy Lâm không nhìn câu chuyện theo một chiều. Trong bất kỳ mối quan hệ nào, các bên đều có thể tạo áp lực cho nhau. Lãnh đạo gây áp lực cho nhân viên là một khả năng; nhưng nhân viên, gia đình và các mối quan hệ xung quanh cũng có thể tạo áp lực ngược lại cho người lãnh đạo.
Điều quan trọng hơn là phải nhìn nhận rằng lãnh đạo cũng là con người. Họ cũng có mục tiêu, trách nhiệm, sự cô đơn và những áp lực riêng. Vì vậy, chăm sóc sức khỏe tâm lý trong tổ chức không nên chỉ được hiểu là “chăm sóc nhân viên”, mà cần được nhìn như một vấn đề của toàn bộ hệ thống.
Khi được hỏi liệu doanh nghiệp có nên có bộ phận tâm lý riêng, thầy cho rằng đây là một hướng rất cần thiết, dù cách triển khai còn phụ thuộc vào cơ cấu, chính sách, nguồn lực và điều kiện của từng doanh nghiệp.
Cuối cùng, hãy quay vào bên trong
Có lẽ điểm đọng lại nhất trong phần chia sẻ của PGS.TS. Trương Quang Lâm không nằm ở một mô hình phức tạp, mà ở một lời nhắc rất giản dị: muốn thấu cảm với người khác, trước hết mỗi người cần học cách thấu cảm và tự trắc ẩn với chính mình.
Con người thường rất giỏi hiểu người khác để giao tiếp, bán hàng, làm việc hay tạo ảnh hưởng. Nhưng khi quay trở lại với chính mình, chúng ta lại có thể trở nên “bùng nhùng” trong những cảm xúc, những mắc kẹt mà bản thân không nhận ra.
Bởi thế, sức bền tâm lý không chỉ là câu chuyện của năng lực chịu áp lực. Đó còn là khả năng hiểu mình, chấp nhận mình, nhìn nhận thất bại đúng với bản chất của nó và tìm lại ý nghĩa trong những điều mình đang làm.
Ở nội dung cuối, thông điệp được cô đọng thành một mạch rất ngắn: một sự kiện tác động sẽ tạo ra trải nghiệm bên trong; sự thấu cảm có thể làm tăng trải nghiệm tích cực bên trong và giúp cá nhân tự nhận ra điều gì đang diễn ra với mình.
Và từ đó, thầy Lâm khép lại bằng hai phía của cùng một trách nhiệm: mỗi cá nhân cần biết tự thấu cảm, tự trắc ẩn và yêu thương bản thân hơn; còn tổ chức cần biết thấu cảm hơn với nhân viên của mình. Bởi khi con người bên trong tổ chức “ổn”, tổ chức mới có nền tảng để “ổn”.
“Ở đâu quan tâm đến tâm lý, ở đấy sẽ có sự phát triển bền vững”, thông điệp cuối cùng thầy Lâm khép lại bài chia sẻ tại Sâu Sắc 2026 cũng chính là lời gợi mở để mỗi người, mỗi nhà quản trị và mỗi tổ chức tự đặt câu hỏi: Chúng ta đang tạo ra một nơi để con người chỉ cố gắng nhiều hơn, hay một nơi để con người có thể phát triển mà không đánh mất chính mình?
| SÂU SẮC (“show Sắc” hay “so sharp”) đang dần trở thành một Hội thảo thường niên hàng đầu về Truyền thông nội bộ & Văn hóa doanh nghiệp tại Việt Nam, quy tụ những chuyên gia trong ngành Văn hóa Doanh nghiệp & Truyền thông Nội bộ đến chia sẻ những nghiên cứu mới nhất, những bài học và kiến thức sâu sắc nhất, là nơi cộng đồng nghề có thể thu hoạch được thật nhiều điều bổ ích, góp phần nâng cao năng lực chung của anh chị em công tác trong ngành này. Với chủ đề "Giương Cung", Sâu Sắc mùa 4 2026 không chỉ là nơi chia sẻ, mà là không gian để cộng đồng cùng nhau chia sẻ, nghiên cứu, biến kinh nghiệm thành lý luận sắc bén, sẵn sàng thích ứng dòng chảy văn hóa và công nghệ thời đại mới, với sự tham gia chia sẻ của những chuyên gia xuất sắc nhất trong ngành, nhiều năm kinh nghiệm & có những góc nhìn & nghiên cứu thú vị về TTNB & VHDN, mang đến cho các thành viên tham dự những bài học sâu sắc, mới mẻ và thiết thực nhất. Bạn có thể tìm hiểu thêm về Hội thảo Sâu Sắc bằng cách xem tại đây |
Phan Nhật - Thy Thy
